De maakbare mens (tot op een zekere hoogte)

Latest posts by blogschrijfopleiding (see all)

Door Saskia de Haas (wri 2)

Image

Inleiding

Het kan aan de leeftijd liggen of aan de veelheid aan keuzemogelijkheden die we dagelijks krijgen voorgeschoteld, maar steeds meer ben ik bezig met de vraag ‘Wie ben ik?’’. Het is een vraag die in ieder mens rondspookt, een vraag waar filosofen hun werk van maken.
Als schrijver verzin ik wekelijks een nieuw personage, die ik karaktereigenschappen geef, een eigen taal, eigenaardigheden en interesses. Personages die gaan leven. Kan dat ook bij jezelf? Is het mogelijk jezelf vorm te geven? Kunnen we zijn wie we willen zijn? Is je persoonlijkheid maakbaar? En nog belangrijker, zou je persoonlijkheid maakbaar moeten zijn? Is authenticiteit niet veel belangrijker?

Al die begrippen

Wat is persoonlijkheid precies? Wat is het verschil tussen persoonlijkheid, karakter, imago en identiteit? Volgens het woordenboek is je persoonlijkheid de verzamelnaam voor iemands hoedanigheden, eigenschappen, karaktertrekken en identiteit. Wikipedia vertelt mij dat persoonlijkheid afstamt van het Latijnse woord persona of masker.
Je persoonlijkheid wordt beïnvloed door je omgeving en je opvoeding, terwijl je karakter de aangeboren, onveranderlijke aard van een persoon lijkt te zijn.
Volgens het woordenboek is het karakter dat iemand kenmerkt, het resultaat van de wisselwerking tussen erfelijke aanleg en de externe factoren, het geheel van iemands psychische persoonskenmerken en de aard van een persoon.
Het begrip identiteit lijkt nog complexer dan het begrip persoonlijkheid. Net als de andere begrippen zijn er verschillende definities. Opvallend is wel dat het begrip identiteit vaak gepaard gaat met beeldvorming. Het beeld dat je van jezelf hebt en het beeld dat anderen van je hebben. Dit beeld wordt beïnvloed door cultuur, familie, taal, etniciteit en je plaats in de samenleving.
Verder hebben we nog het begrip imago, waar de beeldvorming van anderen over jou mee wordt bedoeld.
Het lijkt erop dat we het begrip persoonlijkheid kunnen indelen in twee delen: karakter (karakter en persoonlijkheid) en beeldvorming (imago en identiteit). ‘Persoonlijkheid moet maakbaar zijn’ hoeft niet per se te betekenen dat je imago maakbaar is. Je imago is slechts de beeldvorming die anderen van je hebben. Deze kun je natuurlijk wel beïnvloeden door je persoonlijkheid, karakter en identiteit maakbaar te maken. Indien mogelijk.
Je persoonlijkheid zou misschien maakbaar moeten zijn, om op die manier zo dicht mogelijk bij je ware aard te komen. Wat is je ware aard en bestaat deze? Wat is authenticiteit? Authenticiteit is het echte, het geloofwaardige, het oorspronkelijk. Het is onmogelijk authenticiteit na te bootsen. Je ware aard, je authenticiteit, zou het karakter kunnen zijn waarmee je bent geboren. Niet voor niets wordt ook bij het begrip karakter het resultaat genoemd van de wisselwerking tussen erfelijke aanleg en externe factoren. Duidelijk is dat zowel in het karakter als bij de persoonlijkheid de externe factoren een belangrijke rol spelen. Tot op zekere hoogte kun je de externe factoren beïnvloeden om op die manier een maakbare en perfecte persoonlijkheid te creëren. Is dat niet waar iedereen naar op zoek is? 

Likes en erkenning

Ieder mens is op zoek naar erkenning, hoewel de één de erkenning klein en binnenshuis houdt, zoekt de ander het op grootschaliger vlak. Erkennen en erkend worden, draait de mensheid niet rond deze begrippen? Zijn we niet allemaal op zoek naar erkenning in werk, studie, vriendschappen en liefde? Vooral in deze tijd, waarin we ons niet druk hoeven te maken om te overleven, lijken het belang van sociaal contact, erkenning en uiteindelijk zelfontplooiing haast noodzakelijke levensbehoeftes.
Het wordt ons door sociale media nog gemakkelijker gemaakt om erkenning te zoeken. Mensen lijken hier zelfs verslaafd aan te raken. Ze posten foto’s en uitspraken op hun facebookprofiel in de hoop op erkenning en likes. Worden we niet allemaal stiekem een beetje zenuwachtig als je een uitspraak of een foto de wereld in hebt gegooid, omdat je bang bent dat niemand die de moeite waard vindt? Om zoveel mogelijk likes, en dus erkenning, te krijgen proberen mensen hun imago te beïnvloeden. Het is onmogelijk de beeldvorming die anderen van je maken te creëren. Die creëren ze zelf nadat je zelf je imago hebt beïnvloed door iets aan je identiteit te veranderen.

Je identiteit bestaat uit feitelijkheden over je leven. Waar je woont, wat je studeert, wat je werk is en welke hobby’s je uitoefent, maken allen deel uit van je identiteit. Net als je leeftijd, je geslacht en je geaardheid. Je identiteit, die een onderdeel is van je persoonlijkheid is deels maakbaar. Aan je geslacht, je geaardheid en je leeftijd valt weinig te veranderen. De rest zou maakbaar kunnen zijn en is veelzeggend over je persoonlijkheid.
Hoewel je identiteit altijd vaststaat, kan het zijn dat hier misvattingen over ontstaan door mensen die andere associaties hebben. Een vrouw die zich erg mannelijk gedraagt en kleedt kan heel verwarrend zijn, net als een Kimberly die ontzettend intelligent is.
Ondanks dat je gender onveranderlijk is, kan het wel voorkomen dat je in een verkeerd lichaam geboren bent. Het is mogelijk hormonen te slikken om mannelijker te worden, meer baardgroei te krijgen, een lagere stem en een spiermassa. Je karakter zal onveranderlijk blijven, maar je identiteit en je imago zullen wel vervormd worden. Hetzelfde geldt voor een vrouw in een mannenlichaam.
In sommige gevallen wordt er bewust een uiterlijke ingreep gedaan zodat persoonlijkheid en uiterlijk samensmelten.
Is dat ook niet waar eenieder naar op zoek is? Naar het samensmelten van zowel karakter, persoonlijkheid, imago en identiteit, tot je uiteindelijk bent wie je denkt dat je bent? Is een mens niet het gelukkigst als hij zichzelf kan zijn?

Een ongeschreven blad

Give me a child until he is seven and I will give you the man’

– Michael Apted

Volgens documentairemaker Michael Apted wordt een kind tot zijn zevende al zo gevormd door het milieu waarin hij opgroeit, dat hij na zijn zevende niet veel meer zal veranderen. Hoewel zijn focus voornamelijk ligt op de mogelijkheden die kinderen uit rijkere milieus hebben tegenover die van de arbeidersklasse, zie je ook dat bepaalde karaktereigenschappen die ze als kind al hebben, op latere leeftijd nog steeds aanwezig zijn. Hier heeft hij een documentaire over gemaakt, die elke zeven jaar wordt aangevuld met een nieuwe aflevering waarin de ‘kinderen’, die in de laatste aflevering al 56 jaar zijn, worden geïnterviewd over hun leven, de keuzes die ze hebben gemaakt en hun dromen.

Laten we ervan uitgaan dat we leeg geboren worden, als een ongeschreven blad. Als ouder heb je een belangrijke rol in het vormen van de persoonlijkheid van je kind. Niet voor niets wordt gezegd dat de eerste levensjaren het belangrijkst zijn. Het begint met de keuzes die je ouders maken: welke naam ze je geven, in welke buurt je opgroeit, naar welke school ze je sturen en hoe ze je opvoeden. Wat zijn de normen en waarden van de ouders? Naast de rol van de ouder spelen ook de externe factoren een belangrijke rol. Wie zijn je klasgenoten? Wie worden je vrienden? Wat worden je buitenschoolse activiteiten? Bij de laatste twee vragen lijkt het alsof je hier zelf al invloed op hebt. Toch maak je deze keuzes intuïtief. Ze worden deels beïnvloed door je ouders, films die je gezien hebt en door klasgenoten. Al deze keuzes vormen onbewust de basis voor je persoonlijkheid zoals die zich vanaf hier verder zal ontwikkelen. De intuïtieve en onbewuste keuzes die je als kind maakt, kunnen juist de authentieke keuzes zijn. Bepaalde films of muziek kunnen je als kind raken, zonder dat daar een aanwijsbare oorzaak voor is.

Ik kan me nog goed het moment herinneren dat ik wilde schrijven. Ik zat in groep vier toen we elke vrijdag een inval-juf hadden. Elke week vertelde zij een verhaal over twee kinderen die met een luchtballon de wereld overtrokken. Elke week nieuwe avonturen die ze ter plekke verzon. Ik vond het verhaal zo spannend, dat ik thuis verder probeerde te schrijven. Ik was de enige uit de klas die dat deed, niemand die mij beïnvloedde. Behalve de juf in zekere zin, zij heeft mij geïnspireerd. Toch kwamen het gevoel en de noodzaak om te schrijven uit mijzelf. Daarnaast heb ik vaak huilend achter de piano gezeten, omdat mijn moeder graag wilde dat ik ging pianospelen. Ondanks dat mijn moeder piano speelt, ik de mogelijkheid kreeg en ik van baby af aan een piano in mijn huis had staan, weigerde ik te pianospelen. Veel dingen zijn niet beïnvloedbaar tijdens de opvoeding. Het getuigt ook dat juist die authenticiteit belangrijk is in het maken van keuzes.
Als authenticiteit bestaat, zou dat moeten betekenen dat wanneer ik in een ander land, onder andere omstandigheden en in een ander milieu geboren zou zijn, ik in essentie nog steeds dezelfde persoon zou zijn als ik nu ben? Werd ik dan door iemand anders geïnspireerd te gaan schrijven en was ik ondanks de zware oorlogen en verkrachtingen nog steeds de optimist die ik nu ben?

Appel of peer?

Niet alleen als kind, maar ook op latere leeftijd kunnen je keuzes door je leefomgeving beïnvloed worden. Pas als je hier bewust van bent, kun je je losmaken van deze invloeden en weloverwogen keuzes maken in de richting van hoe je zou willen zijn. Wanneer je dit bewustzijn krijgt, zal per persoon verschillen. Zo bestaan er ook mensen die zich hun hele leven onwetend blijven van de keuzes die gemaakt worden en kunnen worden. Sommige levens walsen over de toevalligheden en rollen onbewust in bepaalde leefgewoontes. Het is niet alleen belangrijk, maar vooral ook essentieel dat je bewust leeft en bezonnen keuzes maakt. Wie wil je zijn? Je kunt je vrienden kiezen, je opleiding, je hobby’s en je uitstraling. Alles is maakbaar. De keuzes die je maakt zeggen veel over wie jij als persoon bent. Je hebt de grote keuzes zoals studie, werk en relaties, maar ook de kleine keuzemogelijkheden kunnen veel over iemand zeggen. Kijk bijvoorbeeld naar je bezittingen. Wat zegt een apple-laptop over een persoon? Wil jij een apple-persoon zijn?
De veelheid aan keuzemogelijkheden maakt het ons wel erg moeilijk. We kunnen in deze tijd iedereen zijn die we willen zijn. Alles is mogelijk, zelfs het onmogelijke. Het ene is alleen moeilijker haalbaar dan het andere. Sommige keuzes zullen juist moeilijker haalbaar zijn, omdat ze toch te ver van je authentieke karakter afstaan. Hoe bewust je de keuzes ook maakt, onbewust stuurt toch je authentieke karakter je in het maken van deze keuzes. Hoe maakbaar de keuzes ook lijken, je kiest altijd datgene wat je gelukkig maakt. Dat waar je je goed bij voelt. De keuze die het best bij je authentieke karakter past. Is het daarom ook niet veel belangrijker om intuïtief je keuzes te maken?
Zelfs je intuïtie kun je ontwikkelen en is dus maakbaar. Het gevoel daarentegen is niet maakbaar, maar kan wel een belangrijke rol spelen in het maken van keuzes. Het eeuwige gevecht tussen verstand en gevoel. Toch lijkt het erop dat je door gevoelsmatig keuzes te maken, je zo dicht mogelijk bij je authenticiteit blijft.

Een pilletje

Hoewel sommigen beweren dat je karakter niet maakbaar is, omdat je karakter uit aangeboren eigenschappen bestaat die je aan je ouders te danken hebt, lijkt in deze tijd zelfs je karakter maakbaar. Hoe authentiek is je karakter dan nog?
Voel je je vaak ongelukkig en depressief, dan zijn er genoeg pillen die jou weer blij kunnen maken. Of op z’n minst neutraal. Ben je chaotisch, vergeet je veel, ben je snel afgeleid en erg beweeglijk, dan zijn er ook voor jou medicijnen die je weer laten functioneren zoals het ‘hoort’ of zoals je wil. Als zelfs je karakter al maakbaar is, wat zegt dit dan over de rest van je persoonlijkheid? Juist het karakter zou het onveranderlijke, het vaste, moeten zijn.

Zo is ook bij karakter het bewustzijn een belangrijk element. Je kunt je karakter niet alleen met medicijnen veranderen, maar ook door jezelf ander gedrag aan te leren. Er bestaan genoeg therapieën waarin je leert om jezelf te veranderen. Stel je reageert altijd emotioneel, bijvoorbeeld heel fel, wat vaak uitloopt op een ruzie, dan is het mogelijk dit te verbeteren. Als je je hier bewust van bent, kun je jezelf aanleren eerst rustig te ademen, de situatie te reconstrueren en er dan pas op te reageren. Het is mogelijk je ratio en je emotie te onderscheiden. Dit soort gedragsaanpassingen kunnen niet van de een op andere dag tot stand komen, maar door oefeningen is het op de lange termijn mogelijk.
Zou dat kunnen betekenen dat gedrag ook aangeleerd is en niet per se een onderdeel van je karakter is? Je gedrag is een uitingsvorm van je karakter. Je gedrag is maakbaar. Stel je bent opvliegend en je gaat dagelijks mediteren, dan is het mogelijk dat je de rust in jezelf zult vinden, dat je meer geaard zult zijn. Je zou dus kunnen stellen dat gedrag maakbaar is, wat niet gelijk beweert dat ook je gehele karakter maakbaar is. 

Met je hand in je broek en je vinger in je neus

Al van jongs af aan leren we gedragsregels aan, waar de meeste mensen zich netjes aan houden. We leren hoe we iedereen gedag zeggen, hoe we beleefd ‘dank u wel’ zeggen als we iets krijgen, hoe we op staan in de trein voor ouderen. Het zijn etiquette die ieder mens aangeleerd zou moeten hebben. Zo weten we dat we in een kroeg niet mogen tennissen, in de supermarkt niet mogen eten en op straat niet naakt mogen lopen. Zouden we dat dan wel willen? Of denken we dat we het niet willen, omdat het uit ons systeem is getrapt. Kunnen we nog wel onszelf zijn in een wereld waarin we binnen de regels moeten leven? De mens en zijn gedrag is zelfs voor anderen maakbaar. We leven in een samenleving met leefregels en collectieve normen en waarden, die niet uit onszelf komen. Hoe zit het met onze oerdriften? Weten we die collectief te onderdrukken, of hebben we geen oerdriften meer nu we niet meer hoeven te jagen voor ons voedsel, ons niet meer hoeven voort te planten (de wereld is tenslotte al overbevolkt) en te vechten om in leven te blijven? 

We worden al zo erg gevormd in ons gedrag, wat onderdeel van ons karakter is, dat je je af kunt vragen waar die authenticiteit dan nog verstopt zit. Wat gebeurt er als er niemand kijkt? Als je thuis even lekker jezelf kunt zijn? Als je thuis bent kun je ongegeneerd doen wat je wil doen. Vallen dan de maskers af? Lekker op de bank, met je hand in je broek, je vinger in je neus en je voeten op tafel. Is dat dan je authentieke zelf? Is je gedrag dan slechts maakbaar tot een bepaalde hoogte?
Het is niet ondenkbaar dat je persoonlijkheid is opgebouwd uit verschillende maskers. In elke situatie kun je iemand anders zijn, wat vaak wordt beïnvloedt door de omgeving waar je je in bevind. Op werk speel je een andere rol dan thuis met je geliefde. Met familieleden praat je anders dan wanneer je met vrienden in de kroeg zit. Zo gedraag je je ook anders wanneer je alleen thuis op de bank zit. Dat wil niet zeggen dat eén van die persoonlijkheden je echte authentieke zelf is. Juist deze combinatie zou jouw persoonlijkheid kunnen vormen.

Masker

Je imago is het beeld dat je bij anderen oproept over jou. Je imago is het meest verander- en beïnvloedbaar. Belangrijk bij imagovorming zijn de collectieve associaties. Hoe wil jij overkomen? Wat laat jij aan de buitenwereld zien? Hoe presenteer jij jezelf? Het eerst wat je ziet als je iemand ontmoet, is zijn uiterlijk. Logisch. We zijn ons niet altijd bewust hoeveel associaties kleding met zich meedraagt en wat je ermee vertelt. Zo associeert bijna iedereen polo-shirtjes met kakkers en hockey. Als iemand een kort rokje, een shirtje met een diep uitgesneden decolleté en hoge pumps draagt, dan denken we allemaal dat ze aandacht van mannen wil. Opvallend is dat kleding vaak samenhangt met een levensovertuiging of muzieksmaak. Zo herken je de hiphopliefhebbers aan de wijde broeken, ruime shirts, grote petten en de gympen. Dit geldt wel alleen voor de jongeren. Opmerkelijk is dat jongeren zichzelf vaak profileren in een bepaalde hoek. Je ‘eigen’ ding doen is haast onmogelijk. Zo heb je de hiphoppers, de alto’s, de kakkers, de gabbers, de hippies, de hipsters en de R&Bsletjes. Zij willen aan hun omgeving laten zien wie ze zijn. 

Op latere leeftijd bestaan nog steeds stereotype groepen, maar zijn de scheidingslijnen vervaagd. Is dit dan echt een imago, of slechts een uitvergroting van wie je werkelijk bent? Kun je nog wel jezelf zijn in een wereld waar alles al is voorgeschoteld?
We hebben slechts de keuze uit dingen die bestaan, die al aanwezig zijn en die veelal promoot worden. Je wordt door de commerciële industrie beperkt in de keuzes die je werkelijk kan maken. Er is meer dan de h&m, er zijn meer films dan in de bioscoop worden promoot en meer boeken en muziek dan de toppers in de top 10 selectie.
De meest duidelijke vorm van imagovorming is Facebook. Hier maak je een profiel aan, waarmee je jezelf aan de buitenwereld presenteert. De boeken die je leest, de films die je kijkt en de muziek die je luistert zijn van grote invloed op de beelden die anderen van je maken.
Als je je imago vormt, zou je kunnen stellen dat je een rol speelt. Hoewel het niet onmogelijk is deze rol eigen te maken, zit er achter deze rol vaak nog wel een kern verscholen. Kijk bijvoorbeeld naar acteurs. Ondanks dat een acteur een rol speelt, kunnen we vaak karaktertrekjes of bepaalde speelstijlen herkennen die dicht bij de persoon achter het personage staan. Wie is de persoon achter de acteur, achter het masker? Er is dus een persoon achter het masker. Is dat dan wat je authenticiteit is?

Toen ik vorige week als experiment in personage op stap ging werd er anders op mij gereageerd dan gewoonlijk. Ik droeg een trainingsbroek, een korte topje waardoor mijn buik te zien was, grote oorbellen en mijn haren met veel gel naar achter gestreken. Zo stapte een geblondeerde vrouw met een partij borsten waar je u tegen zegt, een strak leren rokje en een baco in haar hand op mij af. Ze vroeg wat ik wilde drinken. Zo iemand zou normaal nooit op mij afstappen, laat staan een drankje aanbieden. Na vele apfelkorns (ik vond dat wel het type drankje van mijn ‘personage’) werd het steeds moeilijker in mijn rol te blijven. Ik had geen zin meer in het personage, wilde even mezelf zijn. Ondanks dat ik nog steeds dezelfde kleding droeg en mijn haren nog strak naar achter zaten, werd ik ineens weer door het type aangesproken dat normaal gesproken ook op mij af komt. ‘Wat studeer je? Zeker iets met kunst?’ Ze vonden ineens dat ik er creatief uitzag. Blijkbaar wint mijn fysiek, mijn manier van praten, mijn manier van lachen en hoe ik uit mijn ogen kijk (ondanks de vele drank) het van de uiterlijke verschijning.
Hierdoor zou ik kunnen stellen dat authenticiteit wel degelijk bestaat en misschien zelfs wel onontkoombaar is. Tenzij de rol van ‘Saskia’ me inmiddels te gemakkelijk afgaat.
Het lijkt er op dat je persoonlijkheid, waar ook je lichaam zich naar gaat vormen (hoe je kijkt, hoe je lacht, hoe je staat, hoe je praat) toch sterker is dan al het andere dat er op wordt geplakt. Het lijkt daarom onmogelijk je persoonlijkheid te veranderen, want door al die veranderingen heen schemert altijd nog je eigenheid, je karakter en dus je persoonlijkheid. 

Conclusie
Een complexe materie, zonder een duidelijke conclusie. Het lijkt erop dat je persoonlijkheid maakbaar is tot een bepaalde hoogte. De keuzes die je maakt passen vaak onbewust het beste bij je authentieke persoonlijkheid. Zo niet, dan pas je de keuzes vaak aan, of verander je leefgewoontes. Iedereen probeert toch zo dicht mogelijk bij zichzelf te komen. Wat dat ook moge zijn. In het maken van die keuzes is het belangrijk om zo authentiek mogelijk te blijven, zo dicht mogelijk bij jezelf. Dit kun je alleen doen door intuïtief keuzes te maken. Of authenticiteit, in zijn oorspronkelijkheid werkelijk bestaat, is lastig te zeggen. Het lijkt er wel op dat wanneer de maskers afvallen, er toch een kern overblijft. Die kern is wie jij werkelijk bent. Het is alleen erg lastig te bepalen wanneer die maskers zijn gevallen.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *