2nd jan

West-Afrikaanse vrijheid

In de zomer van 2015 bezocht ik Nagorno-Karabach. Een gebied dat in Nederland niet vaak in de media komt. Er is een stevig militair conflict gaande. Nagorno-KarSchermafbeelding 2018-01-01 om 20.25.03abach ligt tussen Armenië en Azerbeidzjan in en is ten tijde van de Sovjet-Unie cadeau gegeven aan
Azerbeidzjan. Historisch gezien is het van Armenië en grotendeels bevolkt door Armenen. Dit feit was in Sovjettijd nog geen groot probleem: het viel onder dezelfde unie. Toen de Sovjet-Unie werd opgedoekt kwam er strijd: van wie was Nagorno-Karabach? Na een bloederige oorlog wonnen de Armenen. Nagorno-Karabach is nu een eigen republiek, nauw verwant aan Armenië.

De enige manier om Nagorno-Karabach te betreden is via Armenië. Ik rij er heen in een klein busje tussen lokale mensen, ze vervoeren grote zakken aardappelen, uien en groenten. De overgebleven ruimte in de bus wordt met postpakketjes en kippen opgevuld. Langs de enige snelweg naar Nagorno-Karabach staan om de haverklap bordjes met de tekst: ‘Deze snelweg was een genereuze gift van Kirk Kerkorian’ (een Armeens-Amerikaanse filantroop, die een paar miljoen heeft uitgetrokken voor de bouw van de snelweg). Ik bedenk me dat een snelweg van belastinggeld moeilijk is aan te leggen in een onofficieel land.

Halverwege de tocht krijg ik op mijn telefoon een sms’je met ‘Welkom in Azerbeidzjan’. Het is echter geen Azerbeidzjan. Een gevoel van niemandsland. Bergachtig niemandsland. De hoofdstad van Nagorno-Karabach voelt niet als conflictgebied.
Buiten misschien wat gebouwen die overduidelijk herbouwd zijn en kermisgrijpautomaten waar je pakjes sigaretten kan winnen. De mensen zijn veelal vriendelijk en open, al leiden gesprekken al heel snel naar de oorlog en de haat naar Azerbeidzjan.

Ik ontmoet Gert, een Deense man die zijn zomer in Nagorno-Karabach doorbrengt. Zijn vrouw komt uit het gebied en hij weet veel van het conflict. Volgens Gert willen de inwoners van ‘Karabach’ alleen maar vrijheid en erkenning. Wereldwijd zijn er nauwelijks landen die Nagorno-Karabach erkennen als land. Zonder de erkenning kan het zich niet bij Armenië voegen en zijn ze op de kaart deel van Azerbeidzjan.

Gert trekt de vergelijking tussen Nagorno-Karabach en het Israël-Palestina conflict. Het ‘grote’ conflict waar de media wel regelmatig over schrijven. Wanneer hij deze vergelijking trekt denk ik aan mijn eigen bezoek aan Palestina. Door persoonlijke affiniteit met Palestina sta ik al jaren aan de ‘kant’ van de Palestijnen. Hierdoor is het soms lastig om een conflict nog van de andere kant te zien. Objectief gezien is er echter veel vergelijkingsmateriaal. Twee partijen die op iedere mogelijke manier druk op elkaar uitvoeren, bezette gebieden en een wens naar onafhankelijkheid.

Onafhankelijkheidsgevechten
In de zomer van 2017 ga ik opnieuw op reis, met mijn beste vriend naar Mali. Opnieuw naar conflictgebied. Om dit feit alleen al verklaren sommigen ons voor gek.
We doen onderzoek naar de veiligheid in Mali. De noordelijke regio Azawad is onveilig en ontoegankelijk. We kunnen het beste alleen de zuidelijke regio bezoeken, besluiten we.Schermafbeelding 2018-01-01 om 20.27.09

Azawad is een woestijngebied en al jarenlang een probleemgebied. Het heeft te kampen met terrorisme, het Franse leger en het MNLA (Mouvement National de Libération de l‘Azawad). Een organisatie van meerdere bevolkingsgroepen, ze willen Azawad tot een onafhankelijke staat maken.

We lezen allebei voor het eerst iets over het MNLA en de regio Azawad en de jarenlange strijd van het MNLA om onafhankelijkheid. Ik krijg al flashbacks naar Nagorno-Karabach en Palestina. Met deze beelden in mijn hoofd ziet het er uit als een volkomen logisch streven. De volkeren van Azawad zijn al jarenlang de meesters van de woestijn.

We komen op het idee om Azawad te bezoeken en daar het MNLA te ontmoeten. Het gebied lijkt helaas erg ontoegankelijk.

Het gevaar van ontvoeringen, banditisme en Al Qaida is te groot in Azawad. Een ontmoeting met de MNLA-separatisten lijkt hiermee uitgesloten. Het lonkende gevoel van avontuur en het idee van een unieke paspoortstempel van een niet bestaand land is te sterk. We kunnen het niet hierbij laten.

We onderzoeken
Al snel vinden we een Nederlandse kunstenaar, Jonas Staal. Hij heeft met een project een interview gehouden met leiders van Azawad. Daarnaast heeft hij een artikel over de onafhankelijkheidsstrijd geschreven en het gebied in 2012 bezocht. Als iemand er veel van af weet moet hij het wel zijn. We mailen hem, maar hij zegt het bezoeken aan Azawad sterk af te raden.
Schermafbeelding 2018-01-01 om 20.28.41
We lezen in Jonas’ artikel over zijn bezoek. Hoe hij met militaire bescherming van het MNLA is meegenomen naar Azawad. Als dit ons ook zou lukken, zou dat perfect zijn. Dit is de enige mogelijke weg die wij zien om Azawad veilig binnen te komen.

We vinden een website en een mailadres van het MNLA. We schrijven de separatisten aan. Geen antwoord.

Dan vinden we Moussa, een vriendelijk uitziende Malinees met een profielfoto waar hij goedgemutst zijn wapencollectie laat zien. Moussa is in de ogen van de overheid helaas wel een terrorist. Niet denkend aan de bijkomende risico’s om hem te contacteren, sturen we hem een Facebookberichtje. Wederom geen reactie. Azawad bezoeken blijft hiermee uit, en dus beperken we onze tocht tot het zuiden van Mali. Route: Sikasso-Bamako-Ségou-Djenne.

Na al dit onderzoek is mij een ding duidelijk: ik sta honderd procent achter Azawad. Met het onrecht wat ik met eigen ogen in Nagorno-Karabach en Palestina heb gezien vers in het geheugen.

Schermafbeelding 2018-01-01 om 20.31.25

Een onerkend land is vreselijk om te zien. Ik kan er alleen maar tegen zijn. Wat moet Mali in hemelsnaam met een gigantisch stuk Sahara behalve hun trots en ego beschermen? Ik zie niet in waarom Azawad niet als onafhankelijk land naar de rechtmatige bewoners kan gaan.
Malinese troepen moeten zich volledig terugtrekken uit het gebied en het onafhankelijk laten zijn. Het land behoort aan de volkeren van Azawad. Zo is het altijd al geweest, en zo is het nu nog steeds.

Wat is Azawad en wat is er aan de hand?
Azawad wordt volgens de mythe van de Toearegs al sinds 500 v.Chr. bewoond door deze volksstam. Zij zijn volgens de verhalen ook de stichters van de belangrijkste handelsstad TSchermafbeelding 2018-01-01 om 20.32.29imboektoe. Een laatste pleisterplaats voor karavanen die de Sahara intrekken.

Hierdoor zijn de Toearegs al sinds jaar en dag bekend als een slim handelsvolk. Naast de Toearegs wonen er in Azawad nog de Songhai, een volk dat historisch vooral bekend staat als een vissers- en schippersvolk. Hiermee hebben de Songhai een goede grip op de handel van de rivier. Door de wetteloosheid van de woestijn zijn beide volkeren geharde krijgers geworden

Schermafbeelding 2018-01-01 om 20.32.50

Momenteel vecht het MNLA naast de Fransen en de Verenigde Naties. Met gebundelde krachten hopen ze Al Qaida uit het gebied te kunnen verdrijven. Ze vechten echter wel met een dubieus gevoel met deze troepen samen. Het MNLA heeft nog steeds de hoop van het heroverde gebied hun eigen land te maken. Deels profiteert het separatistenfront van ontstane chaos die het noorden van Mali zo sterk heeft ontwricht, deze chaos kan het fundament vormen voor de nieuwe staat Azawad.

De regio Azawad is in de afgelopen jaren sterk onderhevig geweest aan chaos en onrust, grotendeels te wijten aan Al Qaida en islamitische fundamentalisten. Ook de aanwezigheid van het Franse leger veroorzaakt onrust. Juist wanneer Azawad een onafhankelijk land is waar voornamelijk Toeareg en Songhai wonen is er een kans dat er eindelijk rust in het gebied komt. Met volledige autonomie en keuzevrijheid voor Azawad kan er mogelijk een einde worden gebracht aan een jarenlang durend conflict.

Monique & Mali
Eenmaal in Mali komen we halverwege de reis aan in Ségou, een vredig stadje aan de Niger. Hier woont een Nederlandse vrouw, Monique, ze runt samen met haar Malinese man het enige operationele toerisme bedrijf van heel Mali. We worden bij haar thuis uitgenodigd. Na een heerlijk bord pasta, dat zeer welkom was na al het Afrikaanse eten, komen we op het onderwerp Azawad. In de koelte van de avond, met de krekels om ons heen, vertelt Monique vurig over het onderwerp.
Tot dan denk ik dat Azawad een Toeareg en Songhai land is, een gebied dat onafhankelijkheid verdient. Dit blijkt echter nog maar een klein punt te zijn van het conflict te zijn.

“Er zijn geruchten dat er mensen uit Qatar gezien zijn in Azawad.” Wanneer Monique dit vertelt moet ik even nadenken. “Het betekent dat er waarschijnlijk grote onontdekte olie reserves zijn. Daar kan nu niemand bijSchermafbeelding 2018-01-01 om 20.33.53 vanwege Al Qaida, maar straks kan het een belangrijke inkomsten bron worden voor Mali. Essentieel als het land zich weer omhoog wil werken.” Dat verandert opeens een heleboel in mijn perspectief. “Weten jullie wat de belangrijkste inkomstenbron van Mali is?” Wederom ben ik Monique het antwoord schuldig. “Uranium. Mali heeft een van de grootste reserves ter wereld. Dat wordt grotendeels gewonnen in het noorden, rondom Gao. Ook dat wil het MNLA hebben als ze onafhankelijk worden, dat zou financieel een nog grotere ramp zijn.”

Monique vertelt dat het MNLA is ook verantwoordelijk voor het binnenhalen van Al Qaida. “Die zijn echt niet uit zichzelf gekomen, de Toearegs hebben ze zo ongeveer uitgenodigd.”
De Toearegs dachten daarmee een goede zet te maken. De strijdmacht van Al Qaida was voor hen indrukwekkend.

Het MNLA kwam er op een gegeven moment achter dat ze teveel ideologische verschillen hadden met Al Qaida en begon te twijfelen aan de samenwerking. Al Qaida had toen al wortel geschoten in Azawad en opereerde grootschalig. De Toearegs raakte in paniek en de samenwerking werd verbroken. Tegenwoordig is het MNLA daardoor genoodzaakt samen te werken met de Fransen om Al Qaida terug te dringen.
“Ironisch, aangezien het MNLA ze zelf heeft binnengehaald. Nee, de Toearegs hebben een hoop slechts voor Mali veroorzaakt.”

Opeens is de afscheiding van Azawad in mijn ogen niet meer zo nobel of sentimenteel. Het conflict is eerder politiek en op agressiviteit en geld belust.
De Toearegs blijken helemaal niet het charismatische handelsvolk met de mooiste mythische verhalen en de rechtmatige claim over een stuk land. Ze zijn eerder de voormalige slavendrijvers die doormiddel van agressieve oorlog een stuk land proberen te veroveren waar ze rijk aan gaan worden. Het binnenhalen van Al Qaida is volledig door de Toearegs gebeurt. Daarmee hebben ze indirect voor de chaos gezorgd die Mali nu al jarenlang teistert.

Sjaak Rijke
Als we later met koffie (het eerste kopje sinds twee weken dat geen oploskoffie is) op Monique’s binnenplaatsje gaan zitten vertelt ze over Sjaak Rijke. “De dagen na de ontvoeringen waren alle Europeanen en Amerikanen die permanent in Mali wonen in rep en roer. Een gevoel van ‘hoe heeft dit kunnen gebeuren?’. Hele bizarre sfeer.” Rijke was een Nederlandse toerist die in 2011 samen met een Zweedse en Zuid Afrikaanse toerist werd gekidnapt door Al Qaida. (Dit is bekend gaan staan als ‘De Timboektoe ontvoeringen’)

“Alle Nederlanders die permanent in Mali woonden probeerden iets te regelen voor de vrouw van Rijke, zij heeft zich net op tijd onder een busje kunnen verstoppen. Daardoor heeft ze het wel allemaal zien gebeuren, maar is ze ontkomen.”

Monique vertelt ons over hoe zij de vrouw een aantal dagen later ontmoette. Hoe gebroken de vrouw was. “Ze hing van bier en sigarettenrook aan elkaar. En ondanks dat ze niets kon doen is ze nog lang in Mali gebleven, omdat ze dan het gevoel had dat ze in ieder geval nog enigszins bij Sjaak in de buurt was.” Schermafbeelding 2018-01-01 om 20.35.53
Het raakt mij. Niet alleen omdat het verhaal van Rijke mij wat beangstigt voor ontvoeringen. Ik wordt boos van het onrecht.
Waarom moet er zo nodig gevochten worden om een stuk land, op een punt in de geschiedenis dat Mali als een eenheid zo goed functioneerde? “Voor de ontvoeringen was Mali het populairste vakantieland in heel West-Afrika. Daarna is het toerisme door de angst voor Al Qaida en de militaire interventie van Frankrijk helemaal ingestort.”

Waarom moeten de schurken van Al Qaida een heel land komen ontwrichten?
In de dagen ervoor heb ik gezien hoe mooi Mali is. Maar ik kan er alleen naar kijken met een bittere nasmaak, wetende dat er nauwelijks iemand heen durft te komen. Door verhalen van ontvoeringen en terroristische aanslagen, die als schreeuwerige headlines in de westerse kranten komen, is het toerisme in Mali ingestort.

Waar vroeger bussen af en aan reden over de snelwegen door de Savanne, waar vroeger dagelijks mensen de treden van de lemen moskee opklommen, om zo over de daken van Djenné te kijken, waar vroeger groepen avonturiers hun motor beklommen om het mystieke Timboektoe te bereiken, waar mensen massaal op de boot stapte om over de Niger rivier te varen, om de meeste spectaculaire dieren te zien, waar mensen zonder enige zorgen het Dogon volk kwamen bezoeken, waar mensen een land kwamen ervaren. Daar heerst nu overal de leegte en vergane glorie.

De fouten van het MNLA
Tijdens de samenwerking zijn het MNLA en Al Qaida samen militair succesvol. Volgens Monique hebben groepen Toearegs het Malinese leger in grote getalen afgeslacht. Deze zijn slecht bewapend en niet opgewassen tegen de militaire macht en moderne wapens van het MNLA en Al Qaida samen.

Ik denk aan hoe de Timboektoe ontvoeringen indirect te danken zijn aan het MNLA. Een idee waardoor het MNLA in mijn ogen alleen maar onsympathieker worden. Door hun toedoen is Al Qaida Azawad binnen gekomen. De drie gegijzelde toeristen zijn vastgehouden in de uitgestrekte woestijn die deel uitmaakt van Azawad. Het gebied dat het MNLA tot eigen land wil maken is destijds niet genoeg onder hun controle om de gegijzelden te bevrijden.

De kidnapping van Sjaak Rijke staat tot op heden als toonaangevend beeld voor het begin van de militaire onrust in Mali. Al snel na de ontvoeringen treed het Franse leger op en begint hun grootschalige militaire actie tegen het terrorisme in Mali. Onderweg door Mali rijden we langs een groot militair konvooi. Zeker een kwartier lang rijden er grote hoeveelheden trucks en tanks in tegenovergestelde richting voorbij. De verpletterende hoeveelheid militaire macht die Frankrijk heeft ingebracht is indrukwekkend. Door de militaire interventie van Frankrijk slaagt het Malinese leger er eindelijk weer in om weer voet aan de grond te krijgen in het noorden van hun land.

Tot op heden is er een lange uitputtingsslag aan de hand in het ontwrichte Azawad. De Toearegs zijn er te laat achter gekomen dat het een slecht plan was Al Qaida binnen te halen. Nu alle volkeren weer achter het Malinese leger staan kunnen deze weer daadwerkelijk macht uitoefenen. Zo is gebleken dat alleen Mali als geheel de chaos kan bedwingen. Het land wat zich verdeeld in twee onafhankelijke staten zou die onderdrukte chaos alleen maar weer laten opwellen.

Om te voorkomen dat mensen ontvoerd en volkeren ontheemd worden. Om te voorkomen dat sluimerend geweld en terrorisme in Azawad de sfeer bepalen moet Mali absoluut een geheel blijven. Alleen als geheel kan in Azawad de rust wederkeren.

Conflicten over de wereld
Om terug te grijpen op Nagorno-Karabach en Palestina. Vergeleken met Azawad lijken die twee een rechtmatige claim op hun land te hebben. De strijd van Nagorno-Karabach en Palestina heeft minder met geld en politiek te maken, maar meer met vrijheid en erkenning. Die conclusie kan je trekken, maar ik pleit eerder voor verbinding dan voor afscheiding.

Ik zie in alle conflicten hetzelfde soort vuur en passie. De hang naar onafhankelijkheid is groot. De wens die nog groter is, is de wens om een normaal leven te leiden. Een leven dat ingericht is op eigen wijze. Bij ieder volk zie ik eigen geschiedenis en eigen gebruiken. Iedere inwoner van een land en ieder volk wil zijn leven zo kunnen inrichten dat niemand hem daarbij in de weg zit.

Er wordt vaak gedacht dat andere volken waarmee ze het land delen dit leven in de weg zit. Ik pleit voor het tegengestelde: anderen hoeven jouw manier van leven niet in de weg te staan. Geschiedenis van de verschillende conflictgebieden staat aan mijn zijde.

Zo woonden van origine de Armenen in Nagorno-Karabach, de Arabieren in Palestina en de Toearegs in Azawad. Maar in al die decennia woonden er in Nagorno-Karabach ook Azeri’s, in Palestina ook Joden en Christenen en in Azawad ook Songhai, Dogon, Peul en Bambara stammen. In deze samenlevingen werd er vaak respectvol samengewerkt en zijn de fundamenten van het land gelegd.

In deze samenwerking van volkeren kan de vrijheid geboren worden. Zoek niet naar afscheiding, maar naar verweving. Niet door een lappendeken van landen te creëren verkrijg je vrijheid, je versplintert er alleen maar mee.

Een samenleving waar men samenwerkt, samenleeft en elkaar ook kan laten. Waar iedereen zelf mag weten wat hij in zijn vrije tijd doet, waar er ruimte is voor allemaal. Daar is de ander niet de vijand, maar juist de vriend. In zo’n samenleving kan er voor iedereen een normaal dagelijks leven bestaan. Een leven zonder angst voor de buitenwereld en hang naar oorlog. Een leven in vrijheid.

Bronnen:

  • (Wikipedia, sd)
  •  (www.ad.nl, 2017)
  • (http://www.azawad24.com, sd)
  • (Staal, 2012)
  • (http://newworldsummit.org, 2014)
  • (Douglas-Bowers, 2013)

Dit essay verscheen in de reeks Essays 2017-2018, eindteksten Beschouwend schrijven van de tweedejaars studenten van de Schrijfopleiding.

Reacties (1)
  • Reuze interessant en prachtig geschreven stukje, erg informatief!

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *